توزیع قطرهچکانی پنلهای خورشیدی؛ سالانه تنها ۲۵۰۰ خانوار
توزیع قطرهچکانی پنلهای خورشیدی؛ سالانه تنها ۲۵۰۰ خانوار
تصویر، ساده اما بسیار سنگین است: خورشید پس از ساعتها پرتوافکنی بر فراز یالهای زاگرس و البرز، نزدیک غروب که میشود، دامنش را از فراز سیاهچادرها جمع میکند. کوه و دشت در سکوتی مرموز فرو میروند و تنها روشنایی در شب ایل، آتش نحیفی است از هیزم خشک و فانوسی کمسو که
بوی نفتش با خاک و پشم گوسفندان گره خورده است.

جامعه عشایری با ۲۵۲ هزار خانوار و یک میلیون و ۱۱۵ هزار نفر جمعیتِ و ۶۵۶ ایل و طایفه، پراکنده در ۵۹ درصد از وسعت جغرافیایی ایران زندگی میکنند که حافظ ۵ هزار کیلومتر مرزهای خاکی کشورند و با چرای ۲۸ میلیون رأس دام سبک در مراتع، ۲۵ درصد (یکچهارم) گوشت قرمز مورد نیاز کشور را تأمین میکنند.
اما این بازوان پرتوان تولید، در عصر شتابان هوش مصنوعی و ماهوارههای فضایی، هنوز برای کمترین حق شهروندی یا “حق کوچوندی” خود—یعنی چند وات روشنایی پایدار برای شارژ یک گوشی همراه یا روشن نگهداشتن یک لامپ کوچک ۱۰۰ واتی در دل شب سیاهچادر—چشمانتظارِ چرخش چرخدندههای زنگزده بوروکراسی پایتختنشینان ماندهاند.
داستانِ “برق خورشیدی عشایر”، روایت تلخ وعدههایی است که مثل سراب در بیابان مدام جابهجا میشوند. در بهمن ۱۳۹۶، کرمعلی قندالی (رئیس وقت سازمان امور عشایر) در گفتوگو با رسانهها از آمار ۱۵ هزار پنل خورشیدی موجود بین عشایر خبر داد، با این مژده که تا پایان همان سال این تعداد دوبرابر شده و به ۳۰ هزار دستگاه میرسد.
اما ۶ سال بعد، در شهریور ۱۴۰۲، احمدی میرقائد (سرپرست موقت سازمان) پشت تریبون اعتراف کرد در طول ۵ سال گذشته کمتر از ۳۰ هزار پنل خورشیدی میان عشایر توزیع شده است؛ هرچند بلافاصله با حرارت از دستورالعمل ۱۰ بندیِ امضاشده توسط رئیس دولت سیزدهم برای توزیع ۲۲۰ هزار پنل خورشیدی تا پایان دولت (سال ۱۴۰۴) سخن گفت.
در آذرماه ۱۴۰۲ و در دیماه ۱۴۰۳، مدیرکل وقت دفتر بهسازی امور تولید سازمان امور عشایر ایران روی خط رسانهها اعلام کرد: “تاکنون ۲۸ هزار سامانه خورشیدی قابلحمل در بین عشایر کشور توزیع شده و اگر تأمین اعتبار لازم صورت گیرد، طی ۲ تا ۳ سال آینده تمام عشایر برقدار میشوند.”
شگفتآور اینکه در خرداد ۱۴۰۴، جهانبخش میرزاوند رئیس جدید سازمان امور عشایر، در شورای مدیران وزارت جهاد کشاورزی صراحتاً اعلام کرد: “تنها ۲۰ هزار خانوار از ۲۵۲ هزار خانوار عشایری کشور پنل خورشیدی دریافت کردهاند.” وی در همان نشست افزود: “اگر روند اینگونه پیش برود، نیم قرن زمان میبرد تا تمام عشایر به روشنایی حداقلی برسند.”
این آشفتگی در اعداد و ارقام زمانی تلختر میشود که توانیر بهعنوان متولی اصلی تأمین و توزیع، در آمارهای رسمی مرداد ۱۴۰۴ به ارقام متناقضِ توزیع ۳۵ هزار پنل اشاره میکند و وعده میدهد که تا پایان همان سال ۱۰ هزار دستگاه دیگر توزیع میشود؛ آماری که طبق آن باید تاکنون حداقل ۴۵ هزار خانوار عشایری پنل دریافت کرده باشند. در حالی که در میدان عمل، کل سهم برخی شهرستانها به ارقام طنزآمیزی چون ۲۹ یا ۳۶ دستگاه با قیمتهای جهشیافته ۴۸ میلیون تومانی (با سهم ۱۰ درصدی عشایر و سهم ۹۰ درصدی دولت) خلاصه شده است.
اگر چرتکه بیندازیم و ماشینحسابهای مدیران را بدون تعارف روی میز بگذاریم، ریاضیات پرده از یک تراژدی برمیدارد: سرعت خالص برقرسانی خورشیدی عشایر، میانگین سالانه از ۲ تا ۳ هزار سامانه فراتر نمیرود. با میانگین سالی ۲۵۰۰ دستگاه، بیش از یک قرن (۱۰۱ سال) زمان نیاز است تا پرونده برقدار شدن ۲۵۲ هزار خانوار بسته شود؛ یعنی در سال ۱۵۰۵ خورشیدی.
اما مسئله اینجاست: تا سال ۱۵۰۵، دیگر بعید است اساساً سیاهچادر و ایلی در کوهستان باقی مانده باشد. فرزندان ایل وقتی میبینند که ابتداییترین نیاز زندگی و روشنایی شبانهاش سالها در راهروهای بوروکراسی و شرکتهای انحصاریِ تأمین باتری معطل میماند، عطای مشقت کوچ را به لقای زندگی حاشیهنشینی در حلبیآبادهای شهری میبخشد.
تا یک قرن دیگر، احتمالاً هوش مصنوعی و فضاپیماها و فناوریهای بنیادین، دنیا را دگرگون کردهاند، اما سیستم اداری ما شاید همچنان در حال تنظیم تفاهمنامه میان دستگاهها برای مناقصه باتریهای لیتیومی باشد؛ غافل از اینکه چراغِ کوچ خیلی زودتر از این وعدهها برای همیشه خاموش میشود و مراتعِ بیصاحب، سوگوار رفتن آخرین پاسداران طبیعت، و مرزها دلتنگِ وفادارتری همدمانِ امنیت خود خواهد شد
علیرضا رحیمی
روزنامهنگار حوزه عشایر